شلغم؛ موهبت فصل سرما

نام علمی:Brassica rapa

نام انگلیسی:Nepheu

نام عربی: سَلجَم (saljam)

خانواده: Brassicaceae (Cruciferae/شب بو)

گیاه شناسی:

شلغم گیاهی است علفی و 2 ساله، با ریشه های متورّم.ریشه ها براساس واریته های گوناگون، رنگ های مختلفی دارند که ساقه های گلدار به طول 50-30 سانتی متر از روی آن رشد کرده اند.در قسمت بالای ساقه ها، گل های زرد روشن می رویند.در بسیاری از نقاط جهان ازجمله ایران کشت شده و بیشتر به عنوان خوراک دام (!) مورد استفاده قرار می گیرد.

تاریخچه:

این گیاه بومی غرب آسیا بوده و قرن هاست که مورد مصرف خوراکی دارد.قبل از پیدایش سیب زمینی، یکی از محصولات عمده خوراکی مردم اروپا و در قرون وسطی، غذای مردم فقیر بوده است.به راحتی در نواحی و فصول سرد قابل کشت می باشد.

موارد استفاده در طبّ عامیانه ملل مختلف:

در طبّ سنّتی آسیا عقیده براین بوده که خوردن شلغم باعث افزایش انرژی و سلامت خون می گردد.در طب قدیم موارد کاربرد زیادی داشته است؛ ازجمله به عنوان تصفیه کننده خون، پاک کننده پوست، افزایش دهنده انرژی و رفع افسردگی، رفع مشکلات دستگاه ادراری بویژه دفع سنگ کلیه، درمان آرتریت و نقرس، تسکین مشکلات تنفسی بویژه احتقان بینی، برونشیت، سرفه، زکام و سل.

- بصورت موضعی به عنوان مرهم جهت درمان تاول ها، آبسه ها، سرمازدگی پوست، دردهای نقرس، روماتیسم و تورّم مفاصل در آرتروز کاربرد داشته است.

- شلغم یکی از پرمصرف ترین محصولات غذایی در دنیای امروز می باشد که به شکل خام یا پخته مانند سایر سبزیجات استفاده می شود.قسمت هوایی آن را می توان مانند اسفناج مصرف کرد.

مشخّصات شلغم خوب برای مصرف خوراکی انسان:

1. سفت و توپر باشد؛ در غیر این صورت کهنه بوده و مصرف آن ایجاد نفخ زیادی می کند.

2. پوست آن باید برّاق، شفاف و صاف باشد.

3. سنگین و درون آن روشن و شفاف باشد.

4. شلغم های کوچکتر کمی شیرین ترند؛ ولی بزرگ ها مؤثرترند.

- بنابر نظر حکمای طبّ سنّتی نظیر شیخ الرّئیس و عقیلی خراسانی، شلغم دارای دو نوع برّی و بستانی است که طبیعت هر دو نوع آن گرم و تر است. (در اوّل دوم گرم و در اوّل تر) در نتیجه از آن دسته از مواد غذایی است که برای طولانی مدّت بدون آن که به افعال کلّی بدن ضرر و زیانی وارد کند، قابل مصرف است.

نوع بستانی آن در فصول سرد در بازار تره بار هست و نوع برّی آن در بازار یافت نمی شود.

چند نکته قابل توجّه در مورد شلغم:

1. واریته های مختلف شلغم با رنگ ها و اشکال مختلف، همگی مواد مؤثره و اثرات درمانی مشابهی دارند.

2. اکثر گیاهان خانواده خردل مانند انواع کلم، ترب، تربچه و شلغم، نفخ بیشتری از دیگر گیاهان و سبزیها ایجاد می کنند.

3. از مهمترین موادّ مؤثره مشترک در گیاهان خانواده خردل، ترکیبات گوگردی است که بسیاری از اثرات و نیز بیشتر عوارض جانبی مربوط به آنهاست.

4. خواص دارویی ذکرشده در قانون بوعلی و مخزن الأدویه مرحوم عقیلی با تحقیقات جدید کاملاً مطابقت داشته و این گیاه ازنظر غذایی و دارویی بسیار باارزش است.

کاربردهای دارویی شلغم:

اختلالات خونی: برگ های شلغم ازنظر غذائیت، جزء غذاهای معتدل صالح الکیموس قلیل الغذاست. یعنی بعد از هضم، از آن خلط دم کمی حاصل می گردد. بیخ (ریشه) آن کثیرالغذاست؛ یعنی بعد از هضم، از آن خلط دم زیادی حاصل می شود.

بنابراین مصرف برگ آن برای کسانی که مبتلا به امتلای خونی (مانند پرفشاری خون ناشی از غلبه دم) هستند؛ بسیار کارساز است. بیخ آن نیز برای کسانی که نیاز به تولید خلط خون زیاد دارند (مانند ناقهین)، مفید می باشد.

همچنین شلغم تصفیه کننده خون و محافظ کبد است.

نیروی جنسی: شلغم مهیّج باه است.در توضیح آن باید بگوییم که میل جنسی (لیبیدو) یکی از ارکان توانایی جنسی به شمار می رود و کاهش آن باعث ناتوانی جنسی می گردد. برخی از مواد غذایی وجود دارند که میل جنسی را در افراد افزایش می دهند که به آن، تهییج قوّه باه می گویند. شلغم و بخصوص بیخ آن از این دسته مواد است.

یکی از روش های مصرف آن بدین منظور، خوردن مربّای شلغم (در وعده صبحانه یا به عنوان دسر بعد از غذا) می باشد که باعث تهییج نیروی جنسی در هر دو جنس مرد و زن می گردد. این شکل از شلغم، مثل خام آن، نفّاخ نبوده و همه می توانند از آن مصرف کنند.

روش دیگر مصرف آن برای تقویت قوّه باه، مخلّل (ترشی) آن است که به عنوان چاشنی همراه غذاها مصرف می شود. این ترشی، ملطّف رطوبات، مقوّی احشاء، مشهّی و بی نفخ است؛ زیرا در اثر ماندن در سرکه، ریاح آن تحلیل رفته و خاصیّت جلادهندگی آن بیشتر می شود.

- روش تهیّه ترشی شلغم: مقدار دلخواه شلغم نازک و بی ریشه را شسته و به قطعات دلخواه بریده و داخل ظرف شیشه ای بریزید. سرکه انگور خانگی بسیار تند بر روی آن ریخته و به دلخواه خردل یا سایر چاشنیها را به مقدار کم به آن اضافه کنید. درب ظرف را بسته و بگذارید تا برسد.

- روش دیگری که علاوه بر تقویت نیروی جنسی، نعوظ را هم قوّت می بخشد: شلغم را در خمیر پوشانده و آن را در زیر آتش پخته و میل شود. این گونه پخت شلغم در تقویت باه از مخلّل نیز قوی تر است؛ امّا نقطه ضعف آن، قلیل النضج و جشاء(آروغ) آور بودن آن است. چون خمیر مانع از تحلیل ریاح شلغم می گردد.

- ابن سینا معتقد است اگر با گوشت پخته شود، مدر و شهوت انگیز است که مثلاً می توان آن را در غذاهایی مانند سوپ استفاده کرد.

سنگ و شن کلیه و مثانه: شلغم مدر بول (ادرار آور) و مفتّت حصات (شکننده سنگ ها) است. در واقع با افزایش میزان ادرار، به دفع فضولات بدن کمک می کند.

- یک روش برای رسیدن به این هدف این است که شلغم را رنده کنند و کمی فلفل سیاه – به خاطر اصلاح نفخ ناشی از آن – به آن اضافه و میل کنند.

- روش دیگر: از محل کلیه ها تا پهلو و سپس تا کنج ران را بادکش کنند. همزمان یک لیوان آب شلغم را که با آبمیوه گیری گرفته اند، با مقدار یکی دو نخود فلفل سیاه مخلوط و میل کنند. این عمل را هر سه ساعت یکبار تکرار کنند.

اوجاع (دردهای) مفاصل: شلغم در ناراحتی های مفاصل بویژه نقرس کاربرد دارد. برای این منظور باید مقداری شلغم را پخته و سپس در مخلوط کن بصورت خمیر نرم درآورده و روی مفاصل مورد نظر ضماد کرد. بعد از تسکین درد، آن را از مفصل جدا کنند.

- همچنین مصرف خوراکی آن دارای خاصیت کاهندگی اسیداوریک – که افزایش آن در خون عامل ایجاد کننده نقرس است –  می باشد.

سِعال (سرفه): شلغم رافع سعال و ملیّن طبع و سینه است. دو روش برای استفاده آن به عنوان داروی ضد سرفه و نرم کننده سینه وجود دارد: طبیخ و شربت.

- طبیخ شلغم: مقداری شلغم را بعد از شستن، خرد کرده و در آب جوشانیده تا کاملاً پخته شود. اگر این طبیخ به مرور میل شود، فوق العاده برای سینه مفید است. دفع نفث (خلط سینه) را تسهیل و سرفه را آرام کرده و برای درمان زکام و سرماخوردگی حتی درد لوزتین و ورم آن ها بسیار مفید است.

- شربت شلغم: آب شلغم را با هم وزنش شکر روی حرارت ملایم پخته تا به قوام شربت برسد. از این شربت روزانه 5-3 قاشق غذاخوری میل کنید.

نزله و زکام: شلغم به عنوان عامل پیشگیری کننده و نیز درمان کننده در سرماخوردگی ها کاربرد دارد. حقیقت این است که بسیاری از افراد و بخصوص اطفالی که بطور دائم دچار سرماخوردگی می شوند، در تغذیه خود دارای اشتباههایی هستند. بنابراین به این افراد توصیه می شود که در زمانی که شلغم در بازار هست، همه روزه 4-2 عدد شلغم را در سبد غذایی خود قرار دهند.

درمیان مواد غذایی که توان تقویت مزاج و قوه مدبّره بدنیّه را دارند، شلغم یکی از بهترین هاست. کسی که در فصول سرد سال بطور مرتّب از شلغم استفاده کند، به تعبیری خانه بدنش را ایمن سازی کرده است.

تقویت بینایی: بنابر قول حکما، شلغم مقوّی باصره است. یکی از علل این امر، وجود مقدار زیادی پیش-سازهای ویتامین A (بتاکاروتن) است که در شبکیه دارای نقش حیاتی هستند. برای بهره بردن از این خاصیت بهتر است شلغم را در غذاهای حاوی روغن پخته و مصرف نمود؛ چون در این حالت کاروتنوئیدها از پروتئین جدا شده و بهتر هضم و جذب می شوند. امّا در شلغم خام میزان کمتری از این مواد جذب می گردد.

اثر روی فشار خون: شلغم از دو طریق احتمالی باعث کاهش فشار خون می شود: یکی مربوط به خاصیت ادرار آوری آن بوده و دیگری به وجود مقادیر زیادی پتاسیم و کلسیم برمی گردد که نقش شناخته شده ای در کاهش فشار خون دارند.

اثرات ضد سرطانی: به علّت داشتن مواد آنتی اکسیدان فراوان در آن بویژه گلوکوزینولیت ها.

خاصیّت ضدمیکروبی: شلغم با این که دارای مواد قندی است؛ به راحتی فاسد نمی شود و این به خاطر وجود مواد ضدمیکروبی در آن است. همچنین مصرف خوراکی آن می تواند میکروب های پاتوژن (بیماری زا) را در معده و دستگاه گوارش ازبین ببرد.

- ضماد آن برای رفع التهاب کورک، آبسه و زخم ها بسیار مفید است.

- بطور کلّی شلغم به علّت وجود ویتامین ها و املاح فراوان و نیز مواد ارزنده دیگر، یکی از ارزشمندترین سبزیجات بوده و نیز از نظر طبّ سنّتی یکی از غذاهای عالی به حساب می آید.

عوارض جانبی:

در حد مصرف خوراکی و دارویی بدون عارضه بوده و گزارشی از سمّیت در این حد وجود ندارد.

احتیاط:

- مصرف زیاد دانه شلغم و یا روغن آن ممکن است باعث بروز اثرات سمّی یر روی قلب شود.

- مصرف زیاد آن برای افراد هیپوتیروئید (کم کاری تیروئید) خوب نیست. زیرا در این گیاه و گیاهان خانواده شب بو (خردل) ترکیبات گلوکوزینولات و ایزوتیوسیانات وجود دارد که مهارکننده تیروئید بوده و البته با پختن، این اثر از بین می رود.

- شلغم گرچه دارای خاصیت ضدسرطانی است؛ ولی افرادی که آمادگی سرطان پستان دارند؛ نباید در مصرف آن زیاده روی کنند. مادّه ایندول و کاربینول باعث تحریک سرطان پستان می گردد.

مضرّات و مُصلحات شلغم:

تنها ضرر آن نفّاخ و دیر هضم بودن آن است که با زیره و شیرینی ها اصلاح می شود. یعنی اگر روی آن زیره پاشیده شود یا همراه آن شیرینی میل شود، مضرّات آن دفع می شود.

منابع:

1. ابوعلی سینا، قانون در طب، ترجمه عبدالرحمن شرفکندی، انتشارات سروش، چاپ یازدهم، 1389.

2. محمّدحسین صالحی سورمقی، گیاهان دارویی و گیاه درمانی، جلد سوم، انتشارات دنیای تغذیه، چاپ اوّل، پاییز 1389.

3. محمّد عبادیانی، داروهای آبدست طبیب در مکتب طب ایرانی، انتشارات نیاکان، چاپ اوّل، 1390.

4. دکترسیّد علی اکبر هاشمی، سبک جدیدی از زندگی، انتشارات تک برگ، چاپ اوّل، بهار 1384.

5. محمّدبن زکریّای رازی، بهداشت غذایی(منافع الأغذیه و دفع مضارّها)، تصحیح و تحقیق دکتر فرزانه غفّاری، انتشارات المعی، چاپ اوّل، 1391.

محمد احمدی، کارشناس ارشد تغذیه

فایل های پیوست
نظرات

ثبت نظرات کاربران

نظر خود را وارد نمایید
* موارد ستاره دار الزامی است