کتاب و کتابخانه در دوران تمدن اسلامی

در دوران تمدن اسلامی-که از سال 81 هجری قمری شروع شد و تا اواخر قرن ششم که به علت حمله مغول ها به کشورهای اسلامی این پیشرفت متوقف شد- شوق مردم به تحصیل علم و ارزش کتاب و کتابخانه را به بالاترین حد خود رسانده بود.

در این زمینه ویل دورانت می نویسد:

«در اغلب مساجد، کتابخانه وجود داشت. در بیشتر شهرها نیز کتابخانه های عمومی برپا بود که تعداد زیادی کتاب داشت و درهای آن به روی طالبان علم گشوده بود. در سال 339 هجری قمری، در موصل کتابخانه ای وجود داشت که یکی از نیکوکاران آن را تأسیس کرده بود و مطالعه کنندگان به جز کتاب، کاغذ مورد احتیاج خود را در آنجا می یافتند.

تنها فهرست کتاب های موجود در کتابخانه عمومی ری، ده مجلد قطور شده بود. کتابخانه بصره به دانشورانی که در آنجا مطالعه می کردند، مستمری و اعانه هایی می داد».

یاقوت حموی جغرافی دان معروف، سه سال در کتابخانه مرو و خوارزم به فراهم کردن اطلاعات برای کتاب معجم البلدان اشتغال داشت.

وقتی مغولان بغداد را ویران کردند سی و شش کتابخانه عمومی در آنجا بود و این به جز تعداد بی شمار کتابخانه های خصوصی بود؛ زیرا رسم بود که هر یک از ثروتمندان مقدار زیادی کتاب داشته باشد.

در این رابطه نقل می کنند که امیر بخارا یک طبیب معروف را به دیار خود دعوت کرد، او نپذیرفت و گفت چهارصد شتر برای حمل کتابهای خود لازم دارد. یا وقتی واقدی در گذشت ششصد صندوق پر از کتاب به جا گذاشت که برای برداشتن هر صندوق دو مرد لازم بود. حتی بعضی از بزرگان چون صاحب بن عباد به قدر همه کتابخانه های اروپا کتاب داشتند.

در همان موقع در اروپا ارزش کتاب و کتابخانه در پائین ترین محل خود بود و ارباب کلیسا علم را با مذهب در تضاد دانسته، لذا دادگاه تفتیش عقاید را تشکیل داده و دانشمندان را شکنجه داده و یا می کشتند. خانم دکتر هونکه می نویسد:

«ششصد سال قبل، کتابخانه دانشگاه طب پاریس کوچکترین کتابخانه دنیا بود. این کتابخانه فقط دارای یک کتاب بود و این کتاب نیز نوشته یکی از دانشمندان اسلام بود. این کتاب آنقدر برایشان ارجمند بود که حتی لودویگ یازدهم که پادشاهی با ایمان و مسیحی بود و می خواست این کتاب را به امانت بگیرد می بایست یکصد سکه طلا و دوازده سکه نقره به ودیعه بگذارد و این کتاب را کرایه کند تا اینکه پزشکان خصوصی وی از آن رونویسی کرده تا در موارد بیماری و چه در دوران سلامتی به عنوان یک فرهنگ امراض و دستورات طبی از آن استفاده کنند».

این کتاب گرچه تمام موجودی این کتابخانه بود ولی در حقیقت شامل مجموع علوم طب ازدوران یونان قدیم تا سال 925 بعد از میلاد مسیح بود. چون مدت چهار صد سال بعد از این نیز در اروپا تقریبا هیچ فعالیت علمی وجود نداشت ارزش این کتاب مهم و با عظمت و مترقی که به قلم یکی از فرزندان تمدن اسلامی نوشته شده بود هزار بار بیش از مجموع نوشته های کم بها و خرافاتی مذهبی تمام کتابخانه های معتبر اروپا بود. اهالی پاریس برای این گنجینه طبی اهمیت زیادی قائل بودند و به این دلیل مجسمه نویسنده آن کتاب را به عنوان یادگار در سالن بزرگ تدریس مدرسه عالی پزشکی برپا داشته اند. نام او در اروپا به “Rhazes”معروف بود. مسلمین او را «الرازی» می نامند و نام واقعی اش «محمد بن زکریای رازی» است. آقای فیلیپ خلیل در کتاب تاریخ عرب می نویسد: «مسجد، کتابخانه نیز بود و کتابخانه های مسجد از هدیه های مردم مخصوصاً از کتب افراد ثروتمند پر بود. خطیب بغدادی، مورخ معروف، کتاب های خود را بر مسلمانان وقف کرد». بعضی از مردم معتبر و توانگر، کتابخانه هایی بنیاد کرده بودند که تقریباً عمومی بود و کتاب های منطق، فلسفه، هیئت و سایر علوم دیگر را دارا بود. دانشوران صاحب شأن، برای دستیابی به کتابخانه های خصوصی به اشکالی بر نمی خوردند. در موصل پیش از نیمه قرن دهم میلادی، کتابخانه ای وجود داشت که یکی از مردم شهر پدید آورده بود و دانشجویان که وارد آنجا می شدند کاغذ رایگان می گرفتند. عضدالدوله بویهی در شیراز کتابخانه ای بنیان کرده بود که کتاب های آن در صندوق هایی بود و فهرست مرتبی داشت و گروهی کارمند مراقب آن بودند. در همین قرن در بصره کتابخانه ای بود که بنیانگذارش به دانشجویان و دانشورانی که در آنجا کار می کردند کمک نقدی می کرد. در همان اوقات در شهر ری کتابخانه ای وجود داشت که چهارصد بار شتر کتاب داشت و تنها فهرست آن ده جلد بود. ضمناً این کتابخانه انجمنی بود که در آنجا دانشوران همدیگر را برای مذاکره و بحث دیدار می کردند. یاقوت حموی می گوید: «در سال 616 هجری کتابخانه عمومی دیدم که مانند آن در هیچ جای دنیا یافت نمی شد. کتب بسیاری در آنجا بود و تنها در یکی از آن کتابخانه ها دوازده هزار جلد کتاب موجود بود. یاقوت حموی در پایان می گوید: من معلومات خود را از آن کتابها اقتباس کردم». نقش ایرانیان پیش از اسلام در ایران، کتابخانه ها در سراب ها و پستوها وجود داشت و کتابهای آنها از پوست و به خط پهلوی بوده است. پس از پیدایش تمدن اسلام، ایرانیان از بزرگ ترین عوامل تأسیس کتابخانه و مدارس در بغداد و شهرهای دیگر به شمار می آمدند. خراسان بیش از تمام ممالک اسلامی دارای مدرسه و کتابخانه بود و از آن روی به دیار علم و ادب معروف گشت. با این وصف اطلاعات مهمی از کتابخانه های خراسان در دست نیست . دانشمندان در دوران تمدن اسلامی، علوم و دانستنی های خود را به صورت کتاب در اختیار بشر قرار دادند. کتاب هایی که در آن زمان درهای جدیدی را برروی مجهولات بشر باز کرد و تا قرن ها این کتب در دنیا صاحب نام بودند. اسامی کتب طبی و تاریخی کتاب هایی که پزشکان مسلمان درباره طب و همچنین داروسازی نوشته اند بسیار زیاد است. بعضی از کتب پزشکی را که منبع طب سنتی اسلامی بوده، اروپائیان با ترجمه بسیاری از آنها به زبان های خود بهره های فراوان برده اند. اینک جهت تتمیم فایده، اسامی آن کتب را نام می بریم:  المرشد، زکریای رازی  المدخل الی الطب، زکریای رازی  الادویه المفرده، ابوالصلت  الادویه المفرده، غافقی  الارجوزه فی الطب، ابن سینا  ذخیره، ثابت بن قره  تذکره الکحالین، علی بن عیسی  الطب الکبیر، فخر رازی  تحفۀ الحکماء، محمود بن الیاسی  التحفه اسعدیه، قطب الدین شهرازی  المنتخب فی علاج العین، عماربن علی موصلی  الجامع للعجب العجاب، داود انظالی  شرح ادویه مفرده، ابن جلجل  التقریب لمن عجز التألیف، ابوالقاسم الزهراوی  التسیر من المداوه و التدبیر، عبدالملک اندلسی  الکلیات فی الطب، ابن رشد اندلسی  الفصول فی الطب، موسی بن میمون  الابنیه عن حقایق الادویه، موفق الدین هروی  الجامع فی الادیوه المفرده، ابن البیطار اندلسی  ذخیره خوارزمشاهی، شرف الدین جرجانی  تقویم الصحه، ابن بطلان – ابن بصل بغدادی  شفاءالاسقام، خضربن علی بن خطاب  تحفه حکیم مؤمن، محمد مؤمن تنکابنی. همچنین از جمله مورخینی که کتابهای مهمی را در تاریخ نوشته اند افراد ذیل هستند:  محمد بن جزیر طبری، مؤلف تاریخ الرسل و الامم و الملوک  ابوالحسن مسعودی، مؤلف کتاب مروج الذهب والتنبیه و الاشرف  حمزه اصفهانی، مؤلف کتاب سنی ملوک الارض  ابن اثیر، مؤلف الکامل فی التاریخ  ابن خلدون، مؤلف تاریخ ابن خلدون  ابوزید بلخی، مؤلف البدء و التاریخ  ابوحنیفه دینوری، مؤلف الاخبار الطوال  ابوالفداء، مؤلف المختصر فی اخبار البشر  ابوریحان بیرونی، مؤلف آثار الباقیه  ابن خلکان، مؤلف وفیات الاعیان  جلال الدین سیوطی، مؤلف تاریخ الخلفاء  ابو عبدالله جهشیاری، مؤلف الوزراء و الکتاب  احمد قلقشندی، مؤلف صبح الاعشی  تقی الدین مقریزی، مؤلف الخطط والسلوک لمعرفه دول الملوک  شهاب الدین یاقوت رومی، مؤلف معجم البلدان و معجم الادباء. بسیاری دیگر از مورخان مسلمان در طول چهارده قرن، آثار تاریخی بسیاری را نگاشتند. جرجی زیدان می گوید: «مسلمانان در طول تاریخ، کتاب های بی شماری را نوشته اند، به گونه ای که پیش از عصر حاضر هیچ ملتی در تاریخ نگاری به پای مسلمانان نمی رسند. کتاب های تاریخی که اسم آنها تنها در کتاب کشف الظنون حاجی خلیفه آمده است، از 1300 کتاب متجاوز است». جرجی زیدان در کتاب تاریخ تمدن اسلام به بعضی از مؤلفین بزرگ اسلام نیز اشاره کرده است، او می نویسد: ابو عبیده یکی از مؤلفین معتبر اسلامی است که دویست جلد تألیف داشته، تألیفات ابن خرم به چهار صد جلد، تألیفات کندی به دویست و سی و یک جلد و تألیفات قاضی فاضل به صد جلد بالغ شده است. غالباً دانشمندان مسلمان مانند رازی، سیوطی و ابن سینا در موضوع های مختلف کتاب می نوشته اند. تألیفات عبدالملک بن حبیب، دانشمند نامی اندلسی به هزار به هزار رسیده بود و همین که تألیفات جمال الدین الحافظ را با روزهای عمرش تطبیق کردند به طور متوسط روزی نه دفتر نوشته بود و نکته مهمتر آنکه غالب این تألیفات در چندین مجلد بوده است. مثلاً کتاب مراه الزمان سبط ابن الجوزی چهل جلد و تاریخ دمشق ابن عساکر هشتاد و تاریخ خطیب بغدادی چهارده جلد و کتاب اغانی بیست جلد و تاریخ ابن اثیر دوازده جلد و کتاب گیاه شناسی ابو حنیفه دینوری شصت جلد می شده است. مجلدات مزبور کوچک بوده مثلا مجلدات اعانی و ابن اثیر به طور متوسط جلدی دویست صفحه یا بیشتر می شود، ولی معمولا هر ده ورق را یک جلد حساب می کنند. شیوه مؤلفین اسلامی بر آن بوده که علاوه بر موضوع کتاب، مطالب متناسب علمی دیگر نیز در طی آن تألیف می نگاشتند مثلاً: فرهنگ یاقوت حموی اساسش بر علم جغرافیا است اما شرح حال بسیاری از دانشمندان و ادبای اسلامی به مناسبت مقام در طی جغرافیا ذکر شده است؛ کتاب اغانی گرچه راجع به غناء صحبت می کند اما مطالب مهمی از تاریخ و اشعار عرب در جاهلیت و صدر اسلام نیز در آن مندرج است؛ کتاب عقد الفرید اساسش درباره ادبیات است ولی از شعر، عروض، اخلاق، تاریخ و غیره نیز مطالب سودمندی نوشته است؛ و همین قسم سایر کتاب هایی که د تاریخ و شرح حال نوشته اند دارای مطالب متنوع می باشد. کتاب قانون ابن سینا فرهنگ جامعی است که از کلیه مباحث مهم طبی مانند تشریح، حیوان شناسی، تشخیص امراض، معالجه آنها، داروسازی، گیاه شناسی و غیره گفتگو می کند. و کتاب طب رازی نیز به همان قسم و از هر جهت جامع است. گاه هم کتابی با موضوع مشخصی تألیف شده و مطالب دیگری که با موضوع کتاب ارتباط نداشته در آن کتاب مندرج است، مانند: حیوۀ الحیوان دمیری که موضوعش حیوان شناسی است ولی از تاریخ، ادبیات، اخلاق، طرب، داروشناسی و گیاه شناسی نیز گفتگو می دارد؛ یا کتاب کشکول که با موضوع ادبیات و پند و اندرز تألیف شده ولی مقالات مفصلی از جبر، هندسه، منطق، نجوم، فلسفه، تاریخ، لاهوت، فقه، حدیث و غیره در آن دیده می شود.



فایل های پیوست
نظرات

ثبت نظرات کاربران

نظر خود را وارد نمایید
* موارد ستاره دار الزامی است