چکیده‌ای در مورد سماق

تهیه و تنظیم: محمد هادی عطار نژاد (عطار)

 

برگ درختان سبز در نظر هوشیار                     هر ورقش دفتریست معرفت کردگار

 

پوست دانه گیاهی با نام علمی: Rhus coriaria

نام فارسی: سماق

نام عربی: سماق- سماقیل- طمطم- تمتم- تملول- تترک

کردی: دار سماق

سریانی: سماقیل

یونانی: سماق الدباغین- عبرق- عربرب- عترب

سندی، هندی: تتل

آلمانی، انگلیسی و فرانسه: Sumac

 

ریخت شناسی:

بومی ایران و اسم آن نیز در دیگر فرهنگ‌ها عموماً سماق می‌باشد ارتفاع درختچه 5/1 متر برگ‌های مرکب دارای 15-9 برگچه، پوشیده از کرک دانه ها در پاییز به رنگ سبز مایل به قهوه‌ای، گل آن مجتمع، خوشه‌ای مخروطی، دانه‌ها به شکل عدس، سرخ رنگ و قهوه‌ای و خوشه‌ای شکل مانند حبه الخضرا

 

انتشار:

در اکثر نقاط ایران، آمریکا، آرژانتین، آمریکای جنوبی

 

برداشت:

با رسیده شدن دانه‌ها در اواخر پاییز از شاخه جدا می‌نمایند.

 

انواع سماق:

در ایران سماق  مشهور، تبریز- شکی و خراسانی به رنگ قرمز و سماق شامی به رنگ قهوه‌ای می‌باشد.

شکی نام شهری است در جمهوری آذربایجان که دارای سماق قرمر و خوش مزه و بدون تلخی می باشد.

سماق دارویی دارای سه گونه صنعتی- فرانسوی- امریکایی است و سماق صنعتی، از تنه آن صمغی أخذ می‌شود بنام لاک ژاپن.

سماق معطر از انواع سماق است که در امریکای شمالی و آرژانتین بدست می‌آید.

سماق آن نیز سه نوع است در آمریکا و ژاپن در امریکای شمالی و در برزیل که نوع دوم و سوم آن ایجاد خارش جلدی و ناراحتی پوستی می‌نماید.

اجزاء سماق: پس از جدا کردن میوه‌ها از ساقه خوشه‌ای آن را بهم سائیده و در اثر این سایش پوسته قابل مصرف جدا می‌شود. امروزه به وسیله آسیا پوسته از هسته جدا می‌شود پس از الک کردن و جدا کردن دانه‌ها پوست ترش قابل مصرف می‌باشد.

 

مواد متشکله:

مملو از تانن و دارای اسید سیتریک و اسید مالیک و اسید تانیک

 

طبیعت:

سرد و خشک و در برخی مأخذ در دوم سرد و خشک ذکر شده و جبلی آن را در سوم سرد و خشک گفته‌اند.

 

خواص و افعال:

رادع- قابض- مقوی احشاء حاره- رافع صفرا- دباغت- نفث الدم- نزف الدم- ذرب- قی- غثیان- بند آوردن خون

با دقت در خواص سماق می‌توان دریافت که قدما به این موضوع به درستی پی برده بودند که سماق خواص گندزدایی و ضد عفونی کننده و ضد میکروب داشته و بعنوان ماده ضد میکروب و عفونت در غذاها و ادویه جهت محافظ از آنها در برابر کرم زدگی و عفونت می‌باشد.

اندام سر- مو: شستن مو با دمکرده سماق موی را سیاه می‌نماید.

اندام سر- گوش: چکانیدن نقوع آب سماق در گوش ریم گوش را زایل می‌کند. (رفع عفونت)

دهان: سماق بصورت دمکرده و یا نقوع و یا پودر آن قلاع دهان و آفت، آبله و خونریزی دهان را بهبود می‌بخشد (رافع عفونت) ضد باکتری

دندان و لثه: مضمضه با آب سماق درد دندان را تسکین و پاشیدن پودر آن لثه را تقویت می‌نماید.

دهان (ترکیب): مخلوط پودر سماق 1 و پودر ذغال بید 5/0 رافع پیوره دندان می‌باشد (ضد قارچ)

ترکیب پودر سماق و نمک ضد عفونی کننده دهان می‌باشد.

گلو: غرغره با دمکرده یا نقوع سماق رافع درد گلو (ضد قارچ و عفونت)

چشم: کمپرس آب دمکرده سماق جهت جرب و تسکین حدت و ناراحتی پلک چشم

پیشانی: انداختن سماق بر پیشانی خون دماغ را بند می‌آورد.

پوست: ضماد و کمپرس سماق رافع عرق ریزی، سرما زدگی انگشتان، ترک پوست و ترک پستان زنان شیرده می‌باشد.

قراردادن سماق بر روی جراحت‌هایی که در اثر جسم برنده باشد در بهبود آن مؤثر است و از عفونت بعدی جلوگیری می‌نماید. (رافع عفونت و ضد قارچ)، محافظ بسیار خوب در زخم‌های تازه التیام یافته (ضد باکتری)

پوست (ترکیب):محلول سماق با دمکرده برگ بارهنگ جهت قروح خبیثه (زخم بستر) (ضد عفونت و ضد قارچ)

ریه: دمکرده سماق جهت رفع نفث الدم و نزف الدم و تقویت شش، جهت رفع خونریزی، درمان سل و به گفته رازی همراه شراب رافع مشکلات ریوی می‌باشد.

پوست: جهت کلف- داخس- حمره

همراه با گلاب جهت دمعه و جرب و مالیدن خرفه و سماق رافع جرب و با آب تره جهت اگزما (پسوریازیسم) (ضد قارچ) و مالیدن سماق و جوش شیرین و سدر و گل سر شوی رافع خارج جلدی و تحریکات کهیر است.

اندام غذا: شکم، رافع عفونت غذا- رافع اسهال- مانع ریختن صفرا به معده- برانگیزاننده اشتها- مقوی احشاء حاره ترکیب:  بصورت دمکرده و پودر- دباغت معده- رافع تشنگی-  برای کسی که همواره قی می‌کند مصرف سماق و زیره و آب سرد مانع قی می‌شود.

 

تخم گشنیز و سماق و تخم مرغ قاطع اسهال (ضد عفونت)

جوشانده تخم مرغ در سماق رافع اسهال

ریش روده و پوست اندازی روده را بهبود می‌بخشد.

سماق تراوش صفرا به معده را مانع می‌شود.

رفع قرحه معده- فساد معده بصورت دمکرده و یا خوردن پودر سماق

ترکیب: جهت تقویت معده و باز شدن اشتها: سماق 10 گرم، تخم هویج 10 گرم، خاکشی 5 گرم با 150 گرم آب جوشانده. هر بار 20 گرم میل شود.

جهت رفع اسهال تفت داده سماق موثر می‌باشد.

رحم: قاطع خونریزی، بند آورنده خون حیض، رفع ترشحات سیلان رحم (ضد قارچ)

ترکیب: شستشوی مهبل با سماق 20 گرم و جوش شیرین 5/0 گرم رافع عفونت (ضد قارچ)

استخوان: مانع درد استخوان، مصرف پودر آن و قراردادن آب پز آن مانع از آماس استخوان می‌باشد.

بواسیر: ته زن آن رافع بواسیر، دمکرده آن کاهنده سودا و کمک به کاهش مواد و در بواسیر و بند اونده خون بواسیر بصورت ضماد پودر آن.

اماله با آب سماق رافع خونریزی بواسیر است.

ترکیب: ذغال بلوط و پودر سماق بصورت ضماد و یا ته زن جهت بواسیر و شقاق مقعد نافع است.

کلیه و مثانه: دمکرده 10 تا 20 گرم ان جهت بی اختیاری ادرار در کودکان و افراد مسن.

تجربه: مکیدن سماق در زمانی که فرد صفراوی مزاج دچار کسالت روحی می‌شود (خشم و عصبانیت) مؤثر است.

 

بیماریهای رایج:

پایین آورنده قند خون- تصفیه کننده خون- کاهش فشار خون- کاهش چربی خون (کلسترول)- بواسطه خاصیت اسیدی آن

 

داروسازی:

استعمال داخلی: بصورت دمکرده

استعمال خارجی: پماد- غرغره- تزریق مهبلی- شستشوی مجاری ادراری- شیاف- پانسمان جهت سوختگی

قوت: سه سال- پس از دو سال رنگ روشن ان زایل شده به رنگ قهوه‌ای تیره با حالتی چسبنده می‌شود.

شربت: 5 درم یا 20 گرم

بدل: سرکه

بجای خرنوب و اقاقیا می‌توان استفاده نمود.

جوشانده آن با چوب ساقه و عسل مانند حضض عمل می‌نماید.

مضرات: معده و جگر سرد

مصلح: مصطکی، انیسون- بومادران یا طبخ با بادمجان

اصلاح: آب بذر قطونا

موارد منع مصرف: میوه تازه آن مسمومیت زا می‌باشد. همراه قی و تهوع مصرف برگ آن توسط احشام مانند گوسفند و بز در گوارش حیوان اختلال بوجود آورده و منتهی به مرگ حیوان می‌شود.

مانع الجمع (تداخل و عدم سازش): آهن- سرب- جیوه- پرمنگنات- کلرات- آب آهک- صمغ

نگه‌داری: بعلت خاصیت ضد قارچی آن شرایط خاصی برای نگهداری ان ذکر نشده اما تجربه ثابت نموده که رطوبت و حرارت باعث از بین رفتن مزه و قوت آن می‌شود.

 

مصرف در صنعت:

از سماق در دباغی پوستهای نازک استفاده می‌شود. نوعی سماق صنعتی وجود دارد که از صمغ آن لاک ژاپنی می‌سازند.

 

تقلبات:

سماق بایستی به رنگ روشن باشد برخی سماق قهوه‌ای روشن و زرد را رنگ نموده و به نام سماق شکی و یا سماق تبریز عرضه می‌کنند طریقه شناخت ان حل کردن در آب و رنگین شدن اب و سماق زرد و یا بعضاً قهوه‌ای برجای می‌ماند. و از دیگر تقلبات به سماق مانده نمک و جوهر لیمو اضافه می‌نماید که با مزه کردن آن احساس شوری و گزش می‌شود.

 

خواص سماق در کلام معصومین:

الکافی به نقل از عمران:

امام صادق (ع) درد شکم داشتند فرمودند برای او برنج بپزند و به آن سماق بیافزایند آنگاه حضرت آنرا تناول نموده و بهبود یافت.

 

فرهنگ‌ها:

1- سماق پایه دائمی هفت سین در نوروز باستان می‌باشد

2- سماق یار همیشگی کباب و چلوکباب می‌باشد. سماق کبابی به رنگ قهوه‌ای و سماق چلو کباب مشکی می‌باشد.

3- جهت رفع مضرت گوشت به کباب سماق می‌پاشند.

4- ضرب المثل سماق مکیدن کنایه از بیکاری است.

 

سماق الدباغین:

نوعی مازو ریز دانه که دباغان با آن پوست‌های نازک را رنگ می‌کردند و جمعی گویند برگ سماق است.

طبیعت: بارد و قابض

خواص: مانند خواص سماق است ولی با قوت قبض بیشتر

 

منابع و مأخذ:

الابنیه عن حقایق الادویه/ موفق هروی/ انتشارات دانشگاه تهران/ 46

اختیارات بدیعی/ علی بن حسین انصاری شیرازی/ محمد تقی میر/ پخش رازی/ 1371

قانون در طب / ابن سینا/ شرفکندی/ سروش/ 1361

تحفه حکیم مومن/ محمد مومن بن میرزا محمد خان تنکابنی/ مصطفوی/1350

پزشکی نامه/ ناظم الاطبا/ خیام/ 1330

مخزن الادویه و قرابادین کبیر/ عقیلی خراسانی/ مروی/ 1350

گیاهان دارویی/ علی زرگر/ دانشگاه تهران/ 1368

معارف گیاهی/ میرحیدر/ مهندس میر حیدر/ سروش 1373

فرهنگ لغت/ ناظم الاطبا/ خیام/1350

فرهنگ دهخدا/ دهخدا/ دانشگاه تهران/ 1370

احادیث پزشکی/ محمدی ری شهری/ سازمان چاپ و نشر/1384

فرهنگ رستنی‌های ایران/ دکتر کریمی/ مریم/ 1383

فرهنگ معین/ استاد معین/ نشر ثامن/ 1386

اسرار گیاهان دارویی/ احمد حاجی شریفی(عطار اصفهانی)/ حافظ نوین 1383

مجموعه طب سنتی و گیاهان دارویی/ اسماعیل اژدری/1370

فرهنگ دارویی کردستان/ سید شهاب خضری/ دانشگاه کردستان/1381

پزشکی سنتی مردم ایران/ ایرج افشار/ مولف/ 1370

تطبیق نامهای کهن گیاهان دارویی با نام علمی/ دکتر قهرمان- رضا اخوت/ دانشگاه تهران/1383

بهداشت درمان با گیاهان دارویی فارماکوگنوزی/ محمد صادق رجحان/ طنین/1380

فایل های پیوست
نظرات

ثبت نظرات کاربران

نظر خود را وارد نمایید
* موارد ستاره دار الزامی است