گذری بر طب و دواسازی در گنجینه های مطبوعات      

مونا فهیمیان

(27 تیر 1391 – www.ical.ir )

 

چکیده:

علم طب شاخه ای از علوم سلامت است و هدف آن حفظ و ارتقاء تندرستی می باشد. مجلات پزشکی قدیمی نیز با هدف انتشار و اشاعه این دانش مبین تلاشهای علمی گذشتگان در این حیطه از علوم از اهمیت ویژه ای برخوردارند. مقاله حاضر به معرفی مجلات پزشکی و داروسازی قدیمی با بازه زمانی  1285-1318ش. نظیر حفظ الصحه، طبابت، صحت، طب مصور، صحیه و امور خیریه، طب، دواسازی، دواسازی عصر حاضر، صحت نمای ایران، درمان و نامه پزشکی ایران می پردازد.

 

مقدمه:

 علم طب قسمت مهمی از علوم بشری را تشکیل می دهد و علمی است که درباره امراض و تداوی مرض و پیشگیری از ناخوشی ها مطالعه و مداقه می کند. بشر از دیرباز، از زمانی که هنوز قدم در دوره تاریخی نگذاشته بود با این علم آشنایی داشته است. چرا که حفظ صحت و بقای نوع خود را مربوط و منوط به آن می دانسته است. در کاوش های باستان شناسی، در تدفین های پیش از تاریخ در کنار اجساد، ظروفی حاوی دارو یافت شده است که نشان از گستردگی این دانش در تمدن های بزرگی چون ایران، بین النهرین و مصر می باشد. پزشکی در ایران به دوران باستان باز می گردد. جایگاه این علم از دوران کهن در تمدن های ارزشمندی چون هخامنشیان و ساسانیان از اهمیت ویژه ای برخوردار است. بعدها در دوران اسلامی با ستارگانی چون ابوعلی سینا، زکریای رازی و ابن سهل طبری به اوج خود می رسد.

در همین راستا، جستجو در اوراق مجلات پزشکی ادوار گذشته، نشان از توجه به این علم از یک سو و از سوی دیگر مبین فعالیت های علمی و ادبی ایرانیان در طول دهه های گذشته و فراهم کننده زمینه آشنایی با علم پزشکی و موضوعات وابسته به آن می باشد. چه بسیار موضوعات علمی پزشکی که منحصراً در صفحات این مجلات ثبت و ضبط گردیده است و مهم ترین هدف این مجلات، انتشار مطالبی در باب ضرورت این علم و اطلاع رسانی در مورد وضعیت صحت و سلامت مردمان بوده است. لذا حق این است که تاریخ پیدایش این مجلات ارزشمند به نگارش درآید.

مقاله حاضر به معرفی یازده عنوان از میان مجلات پزشکی و داروسازی در بازه زمانی 1285 تا 1318 می پردازد. این عناوین عبارتند از: حفظ الصحه، طبابت، صحت، طب مصور، صحیه و امور خیریه، طب، دواسازی، دواسازی عصر حاضر، صحت نمای ایران، درمان و نامه پزشکی ایران. قدیم‌ترین مجله ای که در این حوزه انتخاب و معرفی می گردد، حفظ الصحه می باشد که اولین شماره آن در سال 1285 شمسی به چاپ رسیده است و جدیدترین آن، نامه پزشکی ایران است که در سال 1318 شمسی اولین شماره آن به عرصه مطبوعات وارد شد. لازم به ذکر است مدخل ها به ترتیب سال انتشار از قدیمی ترین مجله معرفی می گردد.

 

    1. حفظ الصحه:

مجله حفظ الصحه به صاحب امتیازی و نگارندگی علی اصغر مؤدب الدوله نفیسی در تهران تأسیس و شماره اول آن در صفر 1324 قمری برابر با فروردین 1285 شمسی با کاغذ و خط نستعلیق زیبا در 27 صفحه به قطع خشتی کوچک(21س.م) با چاپ سنگی در مطبعه دارالخلافه به زیور طبع آراسته گردید. در صفحه پایانی شماره اول آمده است: «در مطبعه استاد الماهر لهذا الفن الشریف آقا میرزا علی اصغر به دستیاری آقا میرزا حسین منطبع گردید.» همانطور که از نام مجله برمی آید مطالب مندرج در آن مربوط به موضوعات طبی و بهداشتی است. فهرست مطالب شماره اول به خوبی مبین این موضوع است.

بر روی اولین صفحه از مجله که در حقیقت همان جلد مجله می باشد ابتدا شماره مجله آمده است. در بخش میانی، بالای عنوان مجله ابتدا جمله «هو الشافی» و در زیر آن عبارت «بسم الله الرحمن الرحیم» طبع گردیده است. در سمت راست عنوان، این اطلاعات درج شده است: صاحب امتیاز: مؤدب الدوله. این جریده ماهی یک نمره در دارالخلافه بطبع می رسد. محل توزیع: کوچه ناظم الاطباء در خیابان چراغ گاز. مدیر کل: جلیل الاطباء. در سمت چپ عنوان نیز به ترتیب قیمت اشتراک سالیانه در طهران 15 قران، در ولایات ایران 16 قران، در روسیه 4 منات، در فرنگ 15 فرانک و در هندوستان 3 روپیه درج شده است. در زیر عنوان، این عبارت نگاشته شده است: در این مجله اسامی و القاب با کمال اختصار نگاشته میشود. هر یک از دانشمندان و اطبای محترم که مطلب علمی سودمندی ارسال فرمایند در این مجله بطبع میرسد. نوشته که فرستاده شد و مندرج نگردید، بصاحبش رد می شود. زیر این عبارت نیز، فهرست مندرجات مجله در دو ستون و به این شرح آمده است: حفظ الصحه، تحقیقات طبی، معالجات، نسخ مفیده، حفظ الصحه عامه، تاریخ سقراط.

در اولین مقاله از شماره نخست به قلم مؤدب الدوله چنین آمده است: « از آنجائیکه در این عصر کلیه اطلاعات مردم تربیت شده از کتب و جراید است بحمدالله تعالی در زیر سایه امام عصر عجل الله فرجه، مطبعه های متعددی در پایتخت و سایر ولایات ما تأسیس شده و بدین واسطه هر روز کتاب و روزنامه جدیدی به طبع می‌رسد و اسباب دانش و بینش ابنای وطن میگردد. این بنده شرمنده که سالهای دراز برنج سفرهای علمی در فرنگ و زحمت مسافرتهای ولایات ایران گرفتار و مبتلا بودم اینک چندی سر آن دارم که از مولد عزیز هجرت نکنم و بقدر قوه با وجود کمی علم و اطلاع در انتشار مطالب علمی خاصه معلومات طبی که ارث نیاکان این بنده است، بکوشم. این است که به فکر ایجاد روزنامه علمی و طبی افتاده این مجله را بطبع میرسانم و از دانشمندان محترم تمنا دارم هرگاه مطلب علمی مفیدی داشته باشند، اظهار فرمایند تا در اینجا مندرج شده، عموم طالبان علم و هنر در این گرامی وطن از آن منتفع گردند.»

صفحه  شمار مجله در بالای هر صفحه و وسط آن درج شده است و در شماره بعدی مجله، از یک شروع می شود. نکته ای که اشاره بدان خالی از لطف نیست آن است که این مجله در هر صفحه، دارای رکابه است. در اصطلاح نسخه نویسی رکابه به کلمه ای اطلاق می شود که در قسمت زیرین صفحه زوج در زیر آخرین واژه های واپسین سطر نوشته می شود و همان کلمه ای بوده است که در آغاز نخستین سطر صفحه بعدی (صفحه فرد) درج می شده است. همچنین اشاره بر حاشیه هایی که تقریباً در بیشتر شماره های این مجله نگاشته شده است، ضروری است. برای مثال در صفحه هفده از شماره دوم این مجله در سمت چپ صفحه، حاشیه ای با مضمون:« این بدل مایتحلل در سلسله موجودات بنا بر تکمیل خلقت آنها تغییرپذیر است مثلاً نباتات،» در توضیح بخشی از مقاله آمده است که عیناً نقل می کنم:«عمل هضم، عملی است که بدانواسطه بدل مایتجلل بطور استمرار به بدن میرسد منتها آنست که جزء خلقت دانی محسوب میشود»  این حاشیه نویسی بیشتر جنبه شرح، توضیح و استدلال دارد و کمک به فهم خواننده است. نظیر پانویس هایی که امروزه در نگارش متون برای توضیح بیشتر یک واژه یا یک مفهوم ارائه می شوند. از دیگر نکات درخور توجه در این مجله، چاپ دو شماره هفتم و هشتم در یک مجلد می باشد که حجم بشتری از مقالات را نیز به خود اختصاص داده است.

 

    2. طبابت:

مجله طبابت که مدیر و نگارنده آن میرزا ابراهیم خان معتضدالاطباء است، در تهران تأسیس و به صورت هفته نامه انتشار یافته است. اولین شماره از آن به قطع خشتی کوچک(23 س.م) در تاریخ 29 محرم الحرام 1326 قمری برابر با سوم مارس 1908 میلادی و دوازدهم اسفند 1286 شمسی در مطبعه شرقی به زیور طبع آراسته گردید. مرحوم صدر هاشمی در کتاب تاریخ جرائد و مطبوعات ایران جلد سوم، ذیل مجله طبابت می نویسد: جای بسی تعجب است که ادوارد براون نامی از این روزنامه در کتاب خود بمیان نیاورده است. سپس می افزاید در اینجا لازم است از آقای علی اکبر شیبانی که از تهران نمونه این روزنامه را برای اینجانب ارسال فرموده اند، سپاسگزاری نمایم. طبق مرقومه آقای شیبانی، ظاهراً از روزنامه طبابت بیش از سه شماره منتشر شده.

در معرفی این مجله، تنها یک نسخه و آن هم شماره اول از آن در دسترس اینجانب بوده است. شماره اول از این مجله در هشت صفحه تنظیم شده است و حاوی شش مقاله کوتاه می باشد. در صفحه اول که همان جلد مجله می باشد، عنوان مجله که به خط نسخ نگاشته شده است در بالای صفحه خودنمایی می کند. روی جلد مجله، رعایت ضوابط مربوط به نشریات ادواری شامل اطلاعات مربوط به تاریخ تأسیس مجله، نام مدیر و نگارنده مجله، قیمت اشتراک سالانه و نشانی منزل نگارنده جهت ارسال مراسلات، نظر خواننده را به خود جلب می نماید. زیر عنوان مجله، عبارت عربی «طلب العلم فریضه علی کل مسلمه و مسلمه» به معنای طلب علم بر هر زن و مرد مسلمانی واجب است، نگاشته شده است. در اولین صفحه زیر عنوان این عبارت بیان شده است: «این روزنامۀ مصور علمی و صنعتی است از قبیل صنایع خیلی آسان که بتوان بدون کارخانه در ایران درست کرد و دواسازی و عکاسی(رادیوگرافی) و گراور و مطالب حفظ الصحه و اسباب امراض و تاریخ فلاسفه و مردمان بزرگ درج می شود که سر سال کتابی مفصل خواهد شد.» این مجله فاقد فهرست مندرجات بوده و مصور می باشد چنانکه پس از صفحه چهارم، تصویری از میرزا ابوالحسن خان دکتر، رئیس مجلس اطباء، ترسیم شده است. همچنین در صفحه بعدی تصویری از مسموم شدن سقراط در زندان وجود دارد. در مقاله آغازین در خصوص برتری علم صحت و لزوم دانستن آن سخن به میان آورده است و این اشعار به چشم می خورد:

 

آن خدایی که جمله اجساد

گشته از صنع قدرتش ایجاد

 

اختلاف طبایع اشیاء

امتزاج عناصر و اضداد

 

مقتضای اراده ازلیست

داده صد خاصیت به طبع مواد

 

جوهر ذات جسم آینه را

بدل سنگ و خاک تیره نهاد

 

پرنیان را به روز افروخت

نحل را علم شکل هندسه داد

 

ره بحکمت نبرده چون حکما

بطبیعت نموده اند استاد

 

سپس مقاله ای در خصوص دانستن اوزان و قدر شربت برای طبیبان و دواسازان ایرانی، معرفی مقادیر ایرانی و اوزان فرنگی و مطابقه آنها نگاشته شده است. بدنبال آن، مقاله کوتاهی در مورد دو نوع دارو و میزان مصرف آنها می آید و ادامه مطلب آن را، به شماره بعدی مجله موکول می نماید. سپس بیماری حجب دماغ مفرد و معالجه کچلی و ساختن مرهم آن می آید. آخرین مقاله مربوط به تاریخ سقراط حکیم بوده و ناتمام می ماند و با عبارت «بقیه دارد» خبر از ادامه آن در شماره بعدی می دهد. در آخرین صفحه در بخش انتهایی، محل انتشار مجله را چنین معرفی می کند: در مطبعه شرقی بطبع رسید.

 

    3. صحت:

مجله هفتگی صحت به مدیری صحةالدوله و نگارندگی دکتر حاذق‌الدوله در تهران تأسیس و شماره اول آن در تاریخ پنجشنبه 5 جمادی الثانی 1325 قمری برابر با 26 تیر 1286 خورشیدی به قطع خشتی کوچک(22س.م) انتشار یافته است. این مجله در حقیقت از انتشارات انجمن حفظ الصحه ملی مرکزی تهران بوده که در سال 1325 قمری تأسیس و شروع به کار کرده است. در مورد تأسیس انجمن فوق الذکر، مدیر مجله می نویسد: به تصویب عالی مجلس مقدس دارالشوراء کبری ملی سیدالله ارکانه انجمن حفظ الصحه ملی مرکزی در تهران ترتیب و تشکیل یافت که در این انجمن اجله اطبا عظام و اکابر حکما عموما بحفظ حقوق صحیه و به نشر و اشاعخ قواعد حفظ الصحه قیام و اقدام نمده باداء وظیفه ملیت خود را در دو جهان بری الذمه و روسفید نمایند. سپس می افزاید: و بعدالمقدمه توضیح و اشعار اینکه این صحیفه صحیه مسما بصحت مختص بانجمن محترم حفظ الصحه ملی است و مبنا آن بر اشاعه قواعد و حفظ صحت است و برای فهم عامه با الفاظ ساده و بدون عبارت پردازی، نوشته خواهد شد.

آنچه اشاره بدان ضروری است عدم دسترسی به شماره اول این مجله است. لذا تمامی توضیحات براساس شماره های در دسترس یعنی شماره دوم و سوم می باشد. بر روی اولین صفحه و یا همان جلد مجله، عنوان مجله با خط درشت خودنمایی می کند. زیر عنوان، اطلاعات توصیفی مجله چنین درج شده است: انجمن حفظ الصحه ملی، مدیر و مؤسس: صحه الدوله، نگارنده: دکتر حاذق الدوله، پنج شنبه 14 جمادی الثانی، محل توزیع: کتابخانه شرافت، قیمت یک نمره: سه شاهی، وجه اشتراک سالیانه طهران 12 قران، سایر بلاد 16 قران. صفحه شمار مجله در سه شماره به صورت پیاپی می باشد و در بالای صفحه و در وسط آن درج شده است. شماره دوم مجله در هشت صفحه و مقاله آغازین آن «مذاکرات انجمن حفظ الصحه یوم جمعه 8 و دوشنبه 11 جمادی الثانیه» می باشد. در این دو مجلس از مفاسد شرب مسکرات و مضرات کشیدن تریاک، غسل میت و غسال خانه های شهر، قبرستان ها و طریقه دفن و امانت نعش و لوایح مربوط به آن و مصوبات این دو مجلس در همین باب مطالبی ارائه گردیده است. پس از مقاله افتتاحی، مقاله ای با عنوان «نه بر مرده، بر زنده باید گریست» می آید. مقاله بعدی به جواب لایحه مندرجه در شماره اول اختصاص دارد و در باب مضرات مواد الکلی است. آخرین مقاله این شماره نیز با موضوع حرام بودن شراب و حکمت آن در شرع مقدس نبوی مطالبی را ارائه می دهد. ضمن آنکه ادامه آن را در شماره بعدی وعده می دهد.

شماره سوم مجله صحت در تاریخ پنج شنبه 21 جمادی الثانی 1325 قمری برابر با 9 مرداد 1286 خورشیدی چاپ و منتشر شده است. مقاله افتتاحی این شماره نیز با عنوان «مذاکرات انجمن حفظ الصحه یوم جمعه 15 و دوشنبه 18 جمادی الثانی سنه 1325 قمری»، در دو صفحه و در خصوص مفاسد تریاک کشی، راه های رفع آن و بیان عقاید و سبک معالجات اطبایی که در معالجه تریاکیان مهارتی مخصوص دارند. مقاله بعدی در ادامه و تکمیل مقاله حرام بودن شراب در شماره پیشین، آمده است. پس از آن، مقاله ای با عنوان»نگارش دکتر میرزا محمودخان» درج گردیده و مضمون آن چنین است: تفاوت آب های اماکن مختلفه بر حسب جریان و رکود در آب در آثار و کیفیاتشان و اینکه کدامین آب صلاحیت شرب دارد و جز آنرا  بمصرف آشامیدن نرسانیم.

در آخرین صفحه از شماره سوم دو بخش جداگانه با عناوین «معذرت» و «اخطار» خودنمایی می کند. محتوای بخش اول در خصوص معذرت خواهی از عدم پذیرش مقاله ای که بزبان عربی در خصوص حرام بودن شراب نگاشته و ارسال شده است. این مطلب را عیناً نقل می کنم: «با کمال تشکر از مراتب همراهی نگارنده مقاله با مقصد ما از درج آن مقاله معذرت میخواهیم. در شماره اول، نگارنده متضمن شده است که مطالب را در این جریده بزبان ساده بنگارد فلذا نگارش چنین مقاله علمیه را که خود از درک فهم معانی آن عاجز است، معذوریم. والعذر عند کرام الناس مقبول.» در بخش دوم اعلام می دارد به دلیل بعضی نواقص و فراهم نبودن اسباب طبع، انتشار مجله به تعویق افتاده و ضمن عذرخواهی از مشترکین، خبر از انتشار دو شماره در هفته آینده می دهد.

 

4. طب مصور:

مجله طب مصور به صاحب امتیازی و مدیری دکتر مزین در تهران تأسیس و شماره اول از سال اول آن در دوازده صفحه در تاریخ شنبه پنجم شوال 1335 قمری مطابق سی ام برج سرطان 1296 شمسی در قطع 30 س.م و در مطبعه کلیمیان منتشر شده است. از این مجله، از تیر تا اسفند 1296 نُه شماره به زیور طبع آراسته گردید. روی اولین صفحه از شماره نخست که همان جلد مجله است در زیر عنوان، طب مصور چنین معرفی شده است: «مجله  ایست برای خدمت به حفظ الصحه عمومی و طبابت در ایران.» در سمت راست عنوان، اطلاعات مربوط به آدرس دفتر مجله، ترتیب انتشار و در سمت چپ عنوان، وجه اشتراک در طهران و در سایر ولایات یک ساله 12 قران و شش ماهه هفت قران و در خارجه به اضافه قیمت پست، درج گردیده است. همچنین هزینه مربوط به آگهی ها نیز چنین آمده است: اعلانات طبی و دواسازی در صفحه دو و سه، سطری دو قران و در آخر، سطری یک قران. قیمت گراور علوه دریافت می شود.

در طرفین عنوان حدیث زیبایی از پیامبر اکرم حضرت محمد(ص) خودنمایی می کند: لعلم علمان علم الابدان و علم الادیان. علم اعضا و علم ادیان سرآمد علمهاست.

در مقاله افتتاحی در شماره نخست با عنوان «نظری به صحیه عمومی و طب مصور» چنین آمده است: هموطنان عزیز، وقت آنست که اندکی به صحیه عمومی پرداخته، جمعیت پراکنده خودمان را که بی طبیب و بدون دوا دچار صدمات و مشقاتند، بنظر بیاوریم. شهری نیست که علیل و بیمار در آن بحال خزان ریخته باشد! قریه و قصبه ای نیست که اهالیش از ابتلا بامراض مصون و محفوظ مانده باشد. در عموم مناطق مسکونه این مملکت و هم در ایلات، اهالی بواسطه نداشتن طبیب و دوا و ندانستن حفظ الصحه به محض بروز کسالتی متوسل به تریاک و حقه بافور شده، پس از چند دفعه تکرار بدان مبتلا گردیده از هستی خویش ساقط و از کیفیات زندگانی فاقد میشوند. شاعر در تأیید فرمایش رسول اکرم این نکته را نیک سنجیده و گفته است:

علم ابدان را بادیان داد سبقت زان رسول         تا که تن آباد گردد دین در او سازد مکان

آری از همه مقدم تر، علم نگاهداری بدن است و از بدن های سالم است که باید متوقع کار بود. اول باید صحت را حفظ کرد و از حیث مزاج آسوده خیال گردید، آنگاه بدن های سالم برای کارهای آماده مهیا ساخت.

این مجله مصور، فاقد فهرست مندرجات بوده و مطالب در هر صفحه به شکل دو ستونی تنظیم گردیده است. در شماره اول پس از مقاله افتتاحی، مقالات دیگری نظیر صحیه عمومی مملکت ایران که به آمار بیمارستان ها در مناطق مختلف ایران و تعداد پزشکان موجود می پردازد و اخبار طبیه که شامل اخبار و اطلاعات مختلف پزشکی به نقل از جراید پزشکی داخلی و خارجی می باشد و اخبارات مختلفه و واردات، حفظ الصحه عمومی و تکثیر نوع، طبابت خانوادگی و دواخانه ها آمده است.

 

5. صحیه و امور خیریه:

مجله صحیه و امور خیریه از قدیم ترین نشریات دولتی است که زیر نظر وزارت صحیه و امور خیریه در تهران تأسیس و به صورت ماهنامه انتشار یافته است. شماره اول این مجله در اسد 1300 شمسی مطابق ذیقعده 1339 قمری با قطع کوچک (25س.م) در مطبعه سربی(فاروس طهران) در 34 صفحه انتشار یافته است. لازم به ذکر است تنها شماره اول، جهت معرفی در دسترس بوده است. روی جلد مجله، در قسمت بالای آن تصویر شیر و خورشید سرخ ایران، چاپ شده که نشانگر دولتی بودن مجله بوده و در زیر آن، جمله وزارت صحیه و امور خیریه نوشته شده است. در طرف راست آن، تصویر زکریا رازی و در طرف چپ آن، تصویر ابوعلی سینا قرار دارد. در زیر آن، فهرست مندرجات مجله طبع گردیده است که بدین قرار است: مجله صحیه و امور خیریه، مرض مالاریا یا نوبه، حفظ الصحه یومیه دهان، مرض گریپ، تعیین جنس نرینه و مادینه، جلوگیری از حصبه، اخبار صحیه مرکزی و ولایات، مریضخانه دولتی، مریضخانه نسوان، مرض مسری در سرخس، احصائیه نفوس شهر تهران و احصائیه آبله کوبی شهر طهران.

سرمقاله شماره اول با عنوان «مجله صحیه و امور خیریه» در چهار صفحه در مورد هدف انتشار این مجله چنین آغاز می شود: «وزارت صحیه و امور خیریه که بعون و یاری خداوند قادر و متعال برای برآوردن یک رشته از حوائج روحانی و جسمانی این کشور جدیداً تأسیس شده است در مراحل اولیه حیات خویش ایجاد یک مجله صحی را بر ذمه خود لازم شمرد و اینک شماره نخستین آنرا منتشر می سازد. این مجله چنانکه اسم آن بخوبی می رساند در دو رشته مهم حفظ صحت عامه و امور خیریه بحث خواهد کرد.»

در شماره اول پس از سرمقاله مذکور، مقاله دیگری با عنوان مرض مالاریا (نوبه) طبع گردیده است. در پایان شماره اول، جداولی وجود دارد که اطلاعات آماری در مورد احصائیه نفوس شهر طهران، احصائیه آبله کوبی و صورت احصائیه آبله کوبی اطراف طهران از اول حمل الی 15 جوزا 1300 را در اختیار می گذارد. در پشت جلد این شماره نیز کلیه اطلاعات مربوط به اشتراک مجله و هزینه های اشتراک داخلی و خارجی درج شده است.

 

6. طب:

در تاریخ شنبه 26 دی ماه 1304 شمسی مطابق رجب المرجب 1344 قمری در تهران و در شرکت مطبعه قناعت، مجله ای با قطع 23 س.م منتشر شد. روی اولین صفحه از شماره اول آن، صاحب امتیاز و مدیر مجله د. احمد خان خراسانی ذکر شده است. در بالای همین صفحه، اطلاعات مربوط به تاریخ نشر و شماره مجله درج شده است. نام مجله در بالای صفحه با خطی خوش، نگاشته شده است. بالای عنوان به مانند مجله قبل، عبارت نعمتان مجهولتان الصحه و الامان به معنای دو نعمت نایاب است - تندرستی و آسایش - به چشم میخورد. در سمت راست عنوان، ابتدا سلسله انتشار مجله با عبارت فعلاً یک شماره طبع و نشر می شود، خودنمایی می کند و در پایین آن، وجه اشتراک مجله به این صورت آمده است: وجه اشتراک یکساله در همه جا دو تومان و قبلاً دریافت می شود. در سمت چپ عنوان، آدرس دفتر مجله به صورت: آدرس تهران، کوچه جنب میدان سپه، نمره 5، منزل د. رضی الله خان و در زیر آن، عبارت اعلانات اطباء و داواخانه ها پذیرفته می شود، وجود دارد. برای آگاهی از موضوعات این مجله، خلاصه مندرجات شماره اول را که در زیر عنوان آمده است، نقل می نمایم: اختراع جدید طبی، اخبار صحی، خلاصه یک مکتوب تأثرآور، خطر سفلیس، فواید سیر، مضرات الکل و حشرات موذیه.

مدیر مجله هدف از انتشار مجله طب را ذیل عنوان در نخستین شماره شرح داده است و می نویسد: «معمول است- مطبوعاتی که منتشر می شوند- مرام و مقصد خود را در اولین شماره می نویسند- ما هم برای اینکه تبعیت نموده باشیم، توضیح مختصری در اطراف مجله طب می دهیم. مجله ما، برای خدمت بحفظ الصحه و سلامتی عمومی و بالاخره بر اثر یک سلسله مشاهدات ناگوار اوضاع رقت انگیز صحی، ایجاد شده است. پیوسته سعی ما مصروف این نظریه خواهد بود و تا حدی که محیط اجازه دهد این خدمت خود را انجام خواهیم داد.»

مطالب در هر صفحه به صورت دو ستونی آمده است. در صفحه پایانی مربوط به شماره نخست، برای اولین بار در مجلاتی از این دست به آگهی بر می خوریم که مربوط به معرفی دارویی به نام گرانوژنل همراه با ذکر محل تهیه آن می باشد. نظیر این اعلان، در شماره دوم و سوم نیز اعلاناتی مربوط به داروهای گوناگون و تأثیر درمانی آنها در معالجه امراض عفونی حاد و مزمن درج شده است. در پایین ترین بخش همین صفحه، این جمله نظر خواننده را به خود جلب می نماید: آقایانی که مایل به اشتراک نیستند، باید بالافاصله این شماره را عودت دهند. در هیچ یک از شماره های این مجله، تصویری به چشم نمی خورد و مطالب در هر سه شماره در دسترس، در 10 صفحه تنظیم گردیده است. صفحه شمار در قسمت بالای هر صفحه و سمت راست آن قرار دارد و در هر شماره از مجله، مجدداً آغاز می شود. مقالات موجود در این سه شماره اگرچه کوتاه هستند ولی حاوی اطلاعات و مطالبی در خصوص امراض، راههای معالجه و درمان آنها، اختراعات طبی، بهداشت مدارس، اخبار پزشکی، و وضعیت بهداشت در ایران آن زمان می باشند. بین شماره های مختلف مجله از نقطه نظر موضوعی، پیوستگی مطالب وجود دارد و در ادامه مقالات مربوط به شماره های قبل، می باشد. در بخش اخبار صحی، اطلاعاتی مربوط به تصویب نامه های وزارت صحیه، آمار متوفیات و انتصاب های اطباء در اداره صحیه ارائه می شود.

نکته دیگر در معرفی این مجله که اشاره بدان خالی از لطف نیست، بخش مربوط به غلط نامه است که در شماره دوم از این مجله در صفحه چهار داخل کادری مربع شکل و با تیتر «معذرت» آمده است که عیناً آن را نقل می نمایم: «با سعی زیادی که ما برای جلوگیری از غلط طبع شدن نمودیم- متأسفانه بعضی اغلاط روی داده است: بالجمله در صفحه (2) سطر اول، مثانه را شانه طبع نموده اند و همچنین در همان صفحه در سطر 27، برآمدگی را برآمدی طبع نموده و نیز پاره اغلاط جزئی دیگر روی داده است که ما از قارئین محترم مخصوصاً صاحب مقاله (آقای دکتر لقمان الملک) معذرت و پوزش می خواهیم.»

 

7. دواسازی:

مجله دواسازی به مدیری محمود فرهی دواساز در تهران تأسیس و شماره اول آن به تاریخ فروردین ماه 1306 شمسی مطابق با ماه آوریل 1927 میلادی به قطع خشتی کوچک (20س.م) طبع و انتشار یافته است. مجله دواسازی در حقیقت از طرف هیأت دواسازان تهران، تحت نظارت و مدیریت محمود فرهی منتشر شده است. مجله دواسازی، مجله ای فنی، شیمیایی، فیزیکی، طبی، دواسازی و حفظ الصحه معرفی شده است. مدیر مجله در مقدمه می نویسد:» اقدامات مهم هیئت اتحادیه، کوشش و مجاهده است که در تاسیس مجله دواسازی نموده. این اولین مجله ایست که در ایران راجع به یک فن مخصوص تأسیس شده. امید است آرزومندان به ترویج علوم و فنون و اطبای محترم و همکاران عزیز از هر گونه کمک های فکری و مساعدت های مادی و معنوی نسبت به این مجله نوزاد، مضایقه نفرمایند تا آنکه موجب تشویق سایرین شده شاید در ایران هم رفته رفته این قبیل نشریات عام المنفعه توسعه یابد.» هم چنین در بیان هدف از انتشار این مجله، بیان می دارد: «مقصد و غرض اصلی نمایندگان هیئت اتحادیه از نشر این مجله، فقط ترویج علوم و فنون و خدمت نبوغ است.»

از این مجله، سه شماره اعم از شماره های 1،2 و 4 که به ترتیب در ماههای فروردین، اردیبهشت و تیر 1306 چاپ شده اند، جهت معرفی در دسترس بوده است. بر روی جلد شماره اول، نظیر دو شماره دیگر تصویر مار و جام که در حقیقت جام رب النوع تندرستی است که به عنوان نماد داروشناسی حرفه ای از سال 1796 میلادی و با ضرب سکه ای با همین طرح برای انجمن داروسازی پاریس شناخته شده است. در پایین تصویر مار و جام، عنوان مجله با خط زیبایی خودنمایی می کند. اطلاعات مربوط به تاریخ نشر به تاریخ شمسی و میلادی در بالای عنوان آمده است. در سمت راست عنوان، محل اداره، نام نگارنده و در سمت چپ آن، قیمت اشتراک سالیانه داخله و خارجه آمده است. در پایین عنوان، در هر سه شماره در خطی این عبارت نگاشته شده است: مجله ایست فنی، شیمیایی، فیزیکی، طبی، دواسازی و حفظ الصحه.

این مجله مصور بوده، همانطور که در شماره اول تصویرهایی از دکتر حسین خان بهرامی (احیاءالسلطنه) رئیس کل صحیه مملکتی و دکتر ابوالقاسم خان شیخ (احیاءالدوله) رئیس صحیه وجود دارد. در شماره اول مجله، ابتدا مقدمه ای در 12 صفحه در خصوص معرفی دیدگاه ها و اهداف نشر این مجله به چشم می خورد. الکل، اعمال عمومی دواسازی، عدم توافق ادویه شیمیایی و جدول نام دواها و تأثیرات درمانی آنها از دیگر مقالات این مجله می باشند. در بخش پایانی هر سه شماره موجود، صفحاتی به بیان فرمول های دارویی و تفاوت های آنها در نسخه های انگلیسی و فرانسوی اختصاص داه شده است. از نکات قابل توجه دیگر، وجود آگهی های دارویی تحت عنوان اعلان در شماره های این مجله می باشد مقالات به زبان فارسی نگاشته شده است، علاوه بر آن نام برخی از داروها، فرمول های شیمیایی و حتی عناوین برخی از مقالات به زبان فرانسه می باشد.

نکته دیگری که باید بدان اشاره نمود، وجود غلط نامه در پایان شماره دوم تحت عنوان «اغلاط جلد اول» با ذکر شماره صفحه و سطر به همراه املای صحیح کلمات آمده است.

 

8. دواسازی عصر حاضر:

مجله دواسازی عصر حاضر به صاحب امتیازی میرزا محمود خان نجم آبادی در تهران تأسیس و شماره اول آن در تاریخ 25 مرداد 1309 شمسی مطابق با 16 اوت 1930 میلادی در قطع 26 س.م و در 16 صفحه چاپ و منتشر شده است. همانطور که روی جلد آمده است، دواسازی عصر حاضر مجله ای دواسازی، طبی و صحی معرفی شده و در صفحه اول از شماره نخست آن، تحت عنوان مقصود ما، غرض از نشر مجله را ذکر کرده است، می نویسد:«ما قصد داریم که در اثر نشر دائمی (ماهی یک مرتبه) این مجله با آگاهی خاطر چند مجله خدمت کنیم. اطبا، دواسازها، علاقمندان به حفظ صحت عائله ها تا میرسد به اینجا که می نویسد: ما در این مجله سعی خواهیم کرد که اولاً  از یکطرف بتکمیل معلومات و تجربیات فنی دواسازان به نشر مطالب فنی از قبیل تهیه فرمول های جدید دوائی، عقاید مختلف استادان فن دواسازی اروپا، خواص و اکتشافات ادویه جدید، دستورات مختصر و ساده در باب امتحان دواجات، تجربه های بیولوژی و بالاخره خطراتی که در عرض ماه یا سال در اثر بی مبالاتی و یا تقلب فلان عطار روی داده است، پرداخت و از طرف دیگر آنها را تا حدی که ممکن است از وظایف وجدانی و فنی خویش مطلع سازیم.»

دکتر محسن خان سیاح، دکتر ارسطوخان علاج، دکتر فتح الله خان اعلم، دکتر مشعوف، دکتر میردامادی و دکتر م. نامدار، از جمله نویسنگان این مجله بوده اند. مقالاتی نظیر تزریق داخلی وریدی کنین، حفظ الصحه زنان و کودکان، آب و تجزیه شیمیایی آن، پیوره، دواساز نسخه مشتری، شیوه های نباتی، عوارض درآمدن دندان، واحدهای بیولوژیک و داروهای ایرانی، زینت بخش شماره های مختلف این مجله بوده است.

از این مجله از سال 1309 تا 1318، چهل و هشت شماره به زیور طبع مزین گردیده است. روی جلد مجله، علاوه بر اطلاعات مربوط به تاریخ نشر مجله، محل اداره و قیمت اشتراک، فهرست مندرجات مربوط به آن شماره به همراه نام نگارندگان مقالات آمده است. در زیر فهرست مندرجات، این عبارت به چشم می‌خورد: در این مجله فقط اعلانات دواجاتی قبول می شود که به خوبی آنها اطمینان داشته باشیم. در برخی شماره های دیگر در همین ناحیه، تبلیغ خمیر دندان Odarsol دیده می شود. پس از جلد، در هر شماره به آگهی هایی برمی خوریم که مربوط به داروهای مختلف جهت درمان بیماری های خاص با ذکر نام دارو به زبان فارسی و فرانسه می باشد. باید توجه داشت این اعلان ها علاوه بر معرفی انواع داروها، گاهی مربوط به معرفی کتابی در حوزه داروسازی به همراه نام نویسنده و اطلاعات مربوط به ویژگی های نشر آن کتاب می باشد.

این مجله مصور است، چنانچه در برخی شماره ها، تصاویری مربوط به بیماری های خاص دیده می شود. مطالب در هر شماره به صورت دو ستونی در هر صفحه، تنظیم گردیده است و در برخی شماره ها، صفحه شمار به صورت پیاپی می آید. گاهی نیز دو شماره در یک مجلد به چاپ رسیده است.

از دیگر نکات قابل ذکر آن است که از شماره هفت به بعد در سال 1310، عنوان مجله به زبان فرانسه، به این ترتیب:«Bullet indePharmacie « DavasazieAsre- Hazrere نیز نگاشته شده است.

 

9. صحت نمای ایران:

شماره اول مجله صحت نمای ایران در فروردین ماه 1312 شمسی به صاحب امتیازی دکتر محمد علی توتیا، به قطع خشتی (20 س.م) در تهران و در مطبعه دانش پا به عرصه مطبوعات گذارده است. حوزه موضوعی مجله صحت نمای ایران همانگونه که در عنوان هر شماره آمده است: مجله ای صحی، اخلاقی، طبی، در خصوص موضوعاتی چون طب، بیماری ها، ورزش، تندرستی، صحی، بهداشتی و اخلاق پزشکی می باشد. در شماره اول این مجله از جهت معرفی، مقاله افتتاحی به قلم مدیر مجله با عنوان «مرام ما» و در خصوص پیدایش مجله نگاشته شده است. در بخشی از آن آمده است: «بسیار خوشوقت و مسروریم که بعد از یکسال زحمت و مجاهدت بالاخره موفق بتوزیع و نشر اولین نسخه مجله صحت نمای ایران شدیم و اینک در سرلوحه اولین شماره آن مرام، مقصد، مسلک، هدف و کمال مطلوب خود را برای استحضار خوانندگان بیان می نماییم. صحت نمای ایران چنانکه از عنوان آن برمی آید، مجله ای است طبی که کلیه مندرجات آن در دایره این سه موضوع و مسائل مربوط به آنها محدود و با سیاست و پلیتیک که بنیاد و پایه جراید یومیه را تشکیل می دهد، سروکاری نخواهد داشت.» مدیر مجله، منظور از انتشار این مجله را چنین بیان می دارد: «منظور ما از انتشار صحت نمای ایران این نیست که تنها مجموعه ای از تحقیقات علمی و تطبیقات صحی از خود باقی بگذاریم، بلکه ما می خواهیم نتایج تجربیات و تدقیقات مسلم را مطابق آنچه برأی العین دیده و از طرف مؤلفین مختلفه متفقاً قبول شده است در طی صفحات این مجله بعرض خوانندگان برسانیم.»

ترتیب انتشار این مجله مصور، ماهانه بوده است و دوازده شماره از آن، در سال 1312 و دوازده شماره در سال 1313 پا به دایره انتشار گذارده است. بر روی جلد اولین شماره، اطلاعات مربوط به تاریخ انتشار مجله در بالای آن و نام پدیدآور مجله و آدرس دفتر مجله در سمت راست عنوان و وجه اشتراک آن در سمت چپ آمده است. عنوان مجله با خطی خوش در بالای جلد خودنمایی می کند. عنوان مجله به زبان فرانسه به این ترتیب GuidedeSantePersane آمده است. فهرست مندرجات شماره اول بر روی جلد بدون ذکر شماره صفحه درج شده است. در پایین جلد، ترتیب انتشار مجله بدین صورت ذکر شده است: این مجله ماهی یک شماره برای تندرستی، تکثیر و ازدیاد نفوس منتشر می شود. شماره اول در 24 صفحه منتشر شده است و صفحه شمار، به صورت پیوسته می باشد. مقالات شماره اول پس از مقدمه عبارتند از : زکریای رازی، اوضاع مدرسه طب، سل قابل شفاست یا نه و طبابت خانوادگی. برخی از مقالات در شماره اول به پایان نمی رسد و ادامه آن در شماره بعدی می آید. علاوه بر این مقالات، می توان به مقالات جالب دیگری با موضوعات ورزش و تأثیر آن بر تندرستی، موسیقی در طب و تأثیرات جالب آن در سلامتی شخص و خنده و سلامتی روح و جسم اشاره نمود. در پشت جلد در دو بخش جداگانه، ابتدا در مورد مریضخانه توتیا تحت ریاست دکتر محمدعلی خان توتیا و بخش های مختلف آن و اعمال جراحی که در آن انجام می شود، اطلاعاتی ارائه کرده است. در بخش دوم به معرفی رسالات و کتبی می پردازد که توسط دکتر توتیا تألیف و چاپ شده است. نکته دیگری که باید به آن اشاره کرد، آن است که از شماره دوم به بعد تمام اطلاعات پشت جلد و فهرست مندرجات به زبان فرانسه ذکر شده است. در سال دوم مجله، شماره های 2-1، 7-6 و 11-10، هر دو شماره در یک مجلد چاپ شده است.

 

10. درمان:

مجله درمان، یک مجله تمام عیار پزشکی است و بیشتر مندرجات آن بقلم اطباء تدوین یافته است. در سال 1315 شمسی در تهران به صورت ماهیانه تأسیس و شماره اول آن در فروردین ماه سال مذکور در 76 صفحه به قطع وزیری (23 س.م) در مطبعه فردوسی طبع و توزیع شده است. صاحب امتیاز مجله دکتر علی رشتی است و در شماره اول تنها نام او آمده است. از شماره سوم به بعد دکتر کاسمی و دکتر سید امامی به عنوان اعضا مدیره مجله درج شده است. هزینه اشتراک سالانه یعنی 12 شماره مجله در ایران 50 ریال و در خارجه یک پوند برای محصلین و محصلات 20 ریال تخفیف منظور شده است. بهای تک شماره مجله 5 ریال. جای اداره: طهران. خیابان ناصر خسرو (ناصریه) پهلوی دارالفنون.

مجله درمان چنانچه از اسم آن پیداست و در هر شماره نیز معرفی شده، در حقیقت اولین مجله طبی، علمی و فنی است و دوازده شماره از آن در سال 1315 در 620 صفحه و دوازده شماره دیگر آن در سال 1316 در 434 صفحه، قدم در عرصه مطبوعات نهاد. هدف از پیدایش آن، روشن نمودن مسائل و امور بهداشتی است که در مقاله افتتاحی بدان پرداخته است. بخشی از این مقاله که هدف از شکل گیری این مجله را بیان می کند به این شرح می باشد: «نامه درمان نیز پدیدآورده و دست پرورده مقتضیات زمان یعنی یکی از آثار شاقیه این نهضت مقدس می باشد. یکی از مزایای شایان بیان این نهضت، توجه خاص بعلوم طب و دواسازی و دندانسازی است که روز بروز از نواقص امور مربوطه به آن کاسته و بر لوازم و وسائل رواج و تکمیل آن افزوده میشود ... مجله درمان یکی از وسایل مهم و لازم اطباء این کشور خواهد بود که بخواهند با فکر روشن در گوشه کتابخانه ها یا دارالتجزیه ها یا مرضخانه ها بدون خودنمائی و فقط برای ترویج و ترقی علم کار کنند و نتیجه تتبع و تحقیق فنی خود را که از مواضیع کتابها یا پس ذره بینها و یا علامت بیماران و یا اجساد مردگان بدست می آورند، بنویسند و همکاران را از آن آگاه سازند تا دیگران از حاصل رنج آنها سود برند و هم اگر بتوانند بفکر آنها مدد رسانند.»

مقالات این مجله طبی، در حوزه های گوناگون نظیر گیاه شناسی، اصول تداوی، امراض داخلی، امراض خارجی، اطفال، پرسش و پاسخ طبی، حفظ الصحه، دواسازی، شرح حال بزرگان طب، شیمی حیاتی، کحالی، امراض دهان و دندان، امراض نسوان و میکروب شناسی بقلم اطبای جوانی آن زمان که هر یک در فن خود مهارت داشته اند مانند دکتر علی شمس، دکتر ابراهیم سعید، دکتر محمود سیاسی، دکتر حسینعلی اسفندیاری و دکتر غلامحسین مصدق، تهیه و تدوین گردیده اند.

پس از جلد مجله، در هر شماره، صفحه ای به فهرست مندرجات اختصاص دارد. پس از آن، برگی مربوط به آگهی در خصوص معرفی برخی داروها و محصولات لابراتوارها و دارالتجزیه های شیمیایی و میکروب شناسی دیده می شود. این آگهی ها در میان صفحات شماره های مختلف نیز وجود دارند. صفحه شمار به صورت پیوسته می‌باشد. در هر شماره، تصاویر مناسب با مقالات چاپ شده نظیر چند تصویر مربوط به مقاله کحالی درج گردیده است. بر روی جلد آخرین شماره از سال اول مجله، زیر محل انتشار با این عبارت «شماره اول، سال دوم بزودی منتشر می شود»، خبر از ادامه نشر مجله در سال جدید می دهد.

مقاله آغازین در نخستین شماره مربوط به دومین سال نشر نامه طبی درمان، بقلم دکتر نصرة الله کاسمی در 17 صفحه و در خصوص ادامه موفقیت آمیز مجله درمان، نگاشته شده است.

نکته درخور توجه در معرفی این مجله که اشاره به آن ضروری است، وجود یک «فهرست هجائی نویسندگان، موضوعات و تصاویر» مربوط به دوازده شماره منتشر شده از فروردین تا اسفند 1316 می باشد. این فهرست که در حقیقت نوعی نمایه تلقی می شود در پایان شماره دوازدهم با یک مقدمه و سه قسمت در هفده صفحه چاپ شده است. ترتیب مدخل ها در بخش فهرست نویسندگان بر اساس الفبایی نام خانوادگی، در بخش فهرست موضوعی بر اساس الفبایی موضوع و در بخش تصاویر به ترتیب هر شماره می آید. متأسفانه این مجله مفید، دوام زیادی نداشته است و ظاهراً بیش از دو سال منتشر نشده است.

 

11. نامه پزشکی ایران:

مجله ماهانه نامه پزشکی ایران به صاحب امتیازی و مدیری دکتر نصرة الله کاسمی و سردبیری دکتر احمد امامی در تهران تأسیس شد. شماره اول آن در شهریور ماه 1318 شمسی در قطع 24 س.م در چاپخانه دانش، پا به دایره انتشار گذارد. نامه پزشکی ایران، مجله ای کاملاً پزشکی و حاوی مطالب ارزنده ای اعم از تألیف و ترجمه در حوزه های مختلف دانش پزشکی، بوده و هفت شماره از آن تا اسفند 1318 و چهار شماره دیگر آن از فروردین تا تیر سال 1319 چاپ و انتشار یافته است. نگارندگان مقاله ها، پزشکان متبحری همچون دکتر حسن میردامادی، دکتر ابراهیم فرهنگی، دکتر منوچهر اقبال، دکتر حبیب عدل، دکتر مصطفی حبیبی و دکتر عباس ادهم می باشند.

روی جلد شماره نخست مجله، ابتدا اطلاعات تاریخ نشر مجله در یک سطر درج شده است. زیر نام مجله، نام هیئت علمی ها، بازرسان، صاحب  امتیاز، مدیر و سردبیر مجله به چشم می خورد. پایین جلد مجله، جای اداره مجله و محل نشر آن نوشته شده است. پس از جلد، فهرست مندرجات به همراه نام نگارندگان با ذکر شماره صفحه آمده است. فهرست مندرجات شماره نخست، عبارت است از: بیماری های درونی، درمان شناسی، میکروب شناسی و نامه های پزشکی. لازم به ذکر است در برخی از شماره های این مجله در پایان مقالات، نام منابع و مآخذی که در نگارش مورد استفاده قرار گرفته، ذکر شده است. در خلال صفحات، شماره های مختلف آگهی هایی در خصوص معرفی ترکیبات دارویی جدید، تأثیرات درمانی آنها، موارد استعمال، طریقه و مقدار مصرف به چشم می خورد. صفحه شمار به صورت پیوسته در بالای صفحه و در سمت راست درج شده است. یازده شماره موجود از نامه پزشکی ایران در 440 صفحه به چاپ رسیده است.

لازم به ذکر است علاوه بر مقالات تألیفی، آثار ترجمه شده نیز وجود دارد و در پایان این مقالات، اطلاعات دقیق مربوط به منبع اصلی ارائه شده است. در پایان هر شماره، بخشی به نامه های پزشکی اختصاص دارد. این بخش، برگرفته از مجلات پزشکی خارجی می باشد و در خصوص اقسام بیمار ی‌ها و استعمال داروی مربوط به آن بیماری خاص، بهبود و یا عدم بهبود مطالبی را ارائه می کند. در برخی شماره ها غلطنامه مربوط به شماره قبلی با ذکر شماره صفحه، سطر و املای صحیح، موجود می باشد.

 

منابع و مآخذ:

1. آشوری، مهران، فهرست مجلات کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران از آغاز تا پایان 1385، تهران، دانشگاه تهران، کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد، 1387.

2. افشار، ایرج، فهرست مجلات فارسی منتشرشده تا سال 1320 شمسی، تهران، کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، 1356.

3. برزین، مسعود، شناسنامه مطبوعات ایران از 1215 تا 1357 شمسی، تهران، بهجت، 1371.

4. صدر‌ هاشمی، محمد، تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان، چاپخانه راه نجات، [بی تا].


فایل های پیوست
نظرات

ثبت نظرات کاربران

نظر خود را وارد نمایید
* موارد ستاره دار الزامی است